Zamanın Doğası: Geleceğin Geçmişi Şekillendirdiği Bir Evrende Yaşıyor Olabilir miyiz?

“Zaman, tek yönlü akan bir nehir midir; yoksa bizi geçmişin değil, geleceğin inşa ettiği bir kurgu mu?”

    Bugüne kadar zaman hakkında düşündüğümüzde çoğunlukla geçmişten geleceğe doğru ilerleyen bir çizgiyi hayal ettik. İnsanlık tarihi, mitolojiler, fizik kuramları ve kişisel anlatılar genelde geçmişin bir neden, geleceğin bir sonuç olduğuna dair ortak bir varsayım taşır. Polikronik kültürler buna katılmasa da konsensus monokronik kültürlerden yanadır. Ama ya işler tamamen tersine işliyorsa?

    Bu yazıda, basit bir görselden yola çıkarak zamanın doğası üzerine geliştirilmiş alternatif bir teoriyle tanışacaksınız: Gelecek, geçmişi şekillendiriyorsa ve şimdiki zaman yalnızca bu müdahalenin bir yansımasıysa ne olurdu?

         (Hayal edilmesini istediğim görselin çizimi burada. Gelecek'kırmızı' şimdi'yeşil' geçmiş 'mavi' daireler.Kırılmalar ise sarı renkte gösterilmiştir.)

 (Geleceğin Müdahalesi: Zaman Çizgisinde Ters Yönlü Etki)

    Hayal edin: Gelecek, bir ışık huzmesi gibi geçmişe doğru uzanıyor. Bu ışık, yolculuğu sırasında belirli noktalarda kırılıyor ve bu kırılma, geçmişi sürekli değiştiriyor. Ancak bu etki asla doğrudan şimdiki zamanı hedef almıyor. O hâlde biz, “şimdi” dediğimiz anı yaşarken aslında sadece geçmişin yeniden biçimlenmiş hâlini mi deneyimliyoruz?

    Bu bakış açısı, bize özgür iradenin bir illüzyon olabileceğini düşündürüyor. Eğer tüm kararlarımız, geçmişin gelecek tarafından önceden şekillendirilmiş hâliyse, seçim yaptığımızı düşünmek yalnızca içsel bir kandırmacadan mı ibaret?

Zamanın Mimarı: Bilinç mi, Fizik mi?

    Bu çerçevede uluhiyet, geleneksel anlatılarda olduğu gibi geçmişte yaratıcı rol üstlenen bir varlık olabileceği gibi; gelecekten geçmişe müdahale eden bir yasa ya da bilinçli bir mekanizma da olabilir. Eğer bu güç tamamen fiziksel bir yasa ise davranışları öngörülebilir, sabittir. Ama eğer bir bilinç taşıyorsa hatta hem yasa hem bilinç ise işte o zaman kuantum fiziğinin öngördüğü belirsizlikler sahneye çıkar.

    Peki ya bu bilinçli mekanizma hata yapabiliyorsa? Olası bir dalgınlık, bir kırılma, zamanın akışında fark ettiğimiz küçük çatlaklara sebep olabilir mi? Belki de “deja-vu” dediğimiz o anlar, geleceğin geçmişi yeniden düzenlerken ortaya çıkan pürüzlerden ibarettir. Ya da Libet deneyinde özgür irade tartışmasına neden olan birkaç saniyelik bizden önce karar veren bir mekanizmanın var olma olasılığını ne açıklıyor?

Geçmişin Değişebilirliği ve Bilgi Algımız

    Bilimsel bir gerçek olarak kabul edilen bir bilgi, günün birinde “yeni bir buluş” sayesinde geçersiz kılınabiliyor. Bu sadece bilimsel ilerlemenin doğal sonucu mu? Yoksa geleceğin geçmişi manipüle ettiği başka bir sürecin işleyişi mi?

    Bu açıdan bakıldığında, nesnel bildiğimiz gerçeklik bile sabit değil. Geleceğin keyfi değişimleri, geçmişi yeniden kurgularken bizim algılarımızı da yeniden yapılandırıyor olabilir. Bizse bu değişimleri “ilerleme” ya da “gelişim” olarak adlandırıyoruz. Belki de her şey sadece yazılmış bir senaryonun güncellenmiş sahneleri.

    Teorik olarak bu mekanizma bilinemez bir merkezden kaynaklanıyorsa, bu bilinemezliğe “Tanrı” demek mümkündür. Ancak bu Tanrı, geleneksel anlamda geçmişi başlatan değil; gelecekten gelip geçmişi yöneten bir varlıktır. Mitolojik anlatıların aksine, burada merkezde geçmiş değil gelecek vardır. Bu da İslam dininin Allah'ı andığı ''zamandan ve mekandan münezzeh '' sıfatıyla çok uyumlu bir şekilde örtüşmektedir.

    Bu durumda zamanın ilerleyişi tek yönlü değil; çok katmanlı, geri beslemeli ve manipülatiftir. İnsan, bu yapının içinde yalnızca bir algı düzeyindedir. Algı ise her zaman manipülasyona açıktır.

Ne Kadar Gerçek Bir Gerçeklikte Yaşıyoruz?

    Zamanı gerçekten anlayabilir miyiz? “Şu an” dediğimiz şey gerçekten var mı, yoksa yalnızca geçmişin yeniden yazılmış bir anı mı? Seçimlerimizi gerçekten biz mi yapıyoruz, yoksa yapmamız “gerekli” olanı mı yaşıyoruz?

    Ve en önemlisi: Eğer gelecekten gelen bir bilinç geçmişi değiştiriyorsa, bu sistemi oluşturan mekanizmaya karşı bir farkındalık geliştirmemiz mümkün mü, yoksa bu farkındalık bile onun bir oyunu mu?

    Belki de asıl sorulması gereken şu:

Zamanı anlamak için geriye mi, ileriye mi, yoksa içeriye mi bakmalıyız?

Unutmanın Hafifliği, Hatırlamanın Ağırlığı: İnsan Hafızası, Yayılma ve Zihin Dışı Taşmalar Üzerine

    

    Hafıza genellikle yalnızca bir anımsama eylemi gibi algılanır. Oysa insan zihninde bellek, yalnızca hatırlamaktan ibaret değildir. Bilinç dışı çalışan örtük bellek, tersiyer bellek, duygusal ve işlemsel bellek gibi sistemler, görünüşte farkında olmadan işler; ama bizi derinden yönlendirir. Bu bellek türleri bizi edilgen kılar gibi görünse de aslında karmaşık bir iç ekosistemin temel yapı taşlarını oluşturur. Belki de asıl soru, bu sistemlerin denetimsizliğinde bir tehdit mi, yoksa bir denge mi olduğudur.

                  (Edilgenlik Görünümündeki İçsel Derinlik/ Resim:Zdzislaw Beksinski )

    Bu tür belleklere müdahale etmek, yani zihnin bu edilgen yapısını bilinçli iradeyle denetlemek, her zaman kazanç anlamına gelmeyebilir. Travmalarla yüzleşmek, alışkanlıkları dönüştürmek ya da daha bilinçli bir yaşam sürmek için bu belleklere ulaşmak iyileştirici olabilir. Ama aynı zamanda yaratıcı süreci kısıtlayabilir, zihinsel yükü artırabilir, hatta bizi olduğumuz kişiden uzaklaştırabilir.

    Çünkü örtük ya da tersiyer belleğin varlığı, bizi fazlalıklardan koruyan, yükleri bilinçten uzak tutan bir filtre işlevi de görür. Bu filtreyi tamamen ortadan kaldırmak, yaşanabilir bir zihin yerine gürültülü bir iç dünya yaratabilir. Burada unutmanın da, hatırlamanın da kendi içlerinde iyileştirici birer yan taşıdığı görülür. Unutmak hayatı hafifletir; hatırlamak ise geçmişle baş etmeyi sağlar.

                              (Görünmeyen Katalizör: Kolektif Bilinçdışının Etkisi)

    Ancak bireysel hafızanın dışında da büyük bir etki alanı vardır: kolektif bilinçdışı. Jung’un kavramsallaştırdığı bu yapı, bireyin dışında yer alan, geçmiş kuşaklardan taşınan, kültürle iç içe geçmiş bir bellek formudur. Karanlık madde gibi görünmeyen ama etkileyici. Bazen düşündüğümüz şeylerin bize ait olmadığını fark ettiğimizde, bu kolektif sistemin içimizdeki yankısını duyarız. Üstelik bu yankı pasif bir etki değil, bilinci şekillendiren aktif bir akış hâlindedir. İnsan zihni bu etkiye karşı genellikle direnç gösterse de, ondan bağımsız değildir.

    Bu bilinçdışı kolektivite, bireysel hafızanın sınırlarını aşmamıza neden olurken aynı zamanda “ben” kavramını da bulanıklaştırır. Kendimize ait sandığımız düşünceler, başka zihinlerin tortularını taşıyabilir. Ve belki de bu durum, hafızanın yalnızca bireysel bir süreç olmadığını kabul etmemizi zorunlu kılar.

                  (Hafızanın Dışa Taşması: İnsan ve Nesneler Arasındaki Bellek Köprüsü)

    Tam da bu noktada, hafızanın yalnızca zihinsel bir süreç değil, aynı zamanda fiziksel bir dışavurum olduğu gerçeğiyle karşılaşırız. Not defterleri, kitaplar, dijital cihazlar, hatta dijital ortamlardaki mesajlar bile bir tür dışsal bellek olarak işlev görür. Zihnin yükünü bu nesnelere aktarmak, aslında insanın kendine ait olmayan bir belleği inşa etmesidir. Bu belleği gerektiğinde çağırmak, geçmişin bir parçasını yeniden yaşamak kadar gerçek olabilir.

    Bu dışa aktarım sadece hafızayı korumakla kalmaz, insanın kendi sınırlarını da genişletir. Yazmak, anlatmak, kaydetmek...Bunlar yalnızca paylaşmak değil, aynı zamanda da varlığını başka düzlemlerde sürdürmektir. Elbette bu da bir tür açılma, dolayısıyla savunmasızlık anlamına gelir. İnsan güçlü hâle gelirken, aynı zamanda hedef hâline de gelebilir.

                               (Nesnelerin İnterneti ve Belleğin Yayılması)

    Bu düşünceyi daha büyük bir sistemde tekrar düşünebiliriz. Nesnelerin interneti (IoT) dediğimiz dijital sistem, aslında belleğin merkezi olmayan ama bağlantılı biçimde yayılmasına örnek teşkil eder. Tıpkı insan zihninde olduğu gibi, her bilgiye aynı anda erişilemez ama ihtiyaç anında çağrılabilir. Bu sistemlerin çalışması, bir tür yapay örtük bellek gibidir. İnsan zihninin sınırlarını aşan ama onun gibi çalışan bir sistem.

    Bu bağlamda insan zihni ile dijital ekosistemler arasında anlamlı bir benzerlik kurmak mümkündür. Bilginin dışa taşması, belleğin bireyden nesneye, oradan diğer bireylere yayılması; insanı bir ağın parçası yapar. Tüm bu yayılımın merkezinde ise, “ben”in ötesine geçme arzusu yatar.

(Tolkien’in Orta Dünya’sında Bilginin ve Gücün Taşması)

    Tolkien’in Orta Dünya evreninde de benzer bir yayılma durumu vardır. Valar ve Maiar, güçlerinden vererek dünya inşa ederler. Melkor ve Sauron’un yarattıkları her şey, onların içlerinden bir parçayı taşır. Güç verdikçe zayıflarlar, ama aynı zamanda etkileri genişler. Bu, insan zihninin belleğini dışa taşımasıyla benzerdir: Yaratırken eksiliriz, ama aynı zamanda çoğalırız. Yazdığımız her cümle, söylediğimiz her söz, bir parçayı verir; ama o parça bir başka yerde yaşamaya devam eder.

    Burada taşmanın kendisi, zayıflamanın zıttı değil, onun bir devamı gibi görünür. Güçsüz düşerken bile bilgi yayılır. Varlığın özü bir tür yankıya dönüşür.

                                        (Hafızanın Sınırlarını Genişletmek)

    Tüm bu örnekler ve düşünceler, bizi tek bir soruda birleştiriyor: Hafızamızı nasıl yönetmeliyiz? Onu baskılamalı mıyız, dönüştürmeli miyiz, yoksa dışa mı taşımalıyız? Aslında burada kesin bir yanıt yerine bir yaşam tarzı önerilebilir: Seçici unutmak, bilinçli hatırlamak, gerekirse dışa taşımak ve kendi içsel sistemimizin bir ekosistem olduğunu kabul etmek.

    Çünkü hafıza sadece içerideki bir iz değil, aynı zamanda dışarıda süren bir varlık biçimidir. Unutmak bir boşluk yaratırken, hatırlamak o boşluğu anlamla doldurur. Dışa taşmak bir zayıflık değil, yankı bırakma biçimidir. “Ben” ise bazen içte bir bütünlük, bazen dışta bir iz, bazen de başka zihinlerin kıyılarında çarpan bir dalgadır.

İmparatorluk İnsanı

    

(Anadolu/Küçük Asya)

       İmparatorluk geçmişi olan ülkeler ile imparatorluk geçmişi olmayan ülkeler arasında fark vardır. Ancak imparatorluk geçmişi olan topraklar üzerinde imparatorluk geçmişi olan topraklar ile imparatorluk geçmişi olmayan topraklar arasında da fark vardır.

    Bulunduğumuz Anadolu topraklarını üç katmanda ele almak en doğrusu olacaktır.

    

(Hitit Güneşi)

(Kral Yolu)

(İznik (Antik adıyla Nikaia) Şehri'nin Planlaması ve Sur Sistemleri)

(Bergama Zeus Sunağı)

                                                    (Efes Artemis Tapınağı)

 

    İlk katman, üzerine bastığımız imparatorlukların katmanı. Hitit İmparatorluğu, Pers İmparatorluğu, Makedon İmparatorluğu, Selefkos İmparatorluğu ve Roma İmparatorluğu...Anadolu’nun tarih sahnesindeki ilk büyük imparatorluğu olan Hititler (MÖ 1650–1200), Orta Anadolu’da merkezi bir devlet kurarak yazılı hukuk, anıtsal mimari ve diplomasi gibi alanlarda kalıcı izler bıraktılar; bugün Çorum’daki Hattuşaş kalıntıları ve kültürel boğa figürleri bu mirası yansıtır. Pers İmparatorluğu (MÖ 546–333), Anadolu’yu satraplıklara ayırarak merkezi doğu kültürünü batıya taşıdı; “Krallar Yolu” gibi yollar ve doğu kökenli semboller günümüze uzanan izler arasındadır. Büyük İskender’in kısa süreli Makedon İmparatorluğu (MÖ 334–323), Helenistik kültürü Anadolu’ya taşıyarak şehircilik ve sanat anlayışında kalıcı bir dönüşüm başlattı; birçok antik kentte bu etkinin mimari izleri görülür. Onu takip eden Seleukos İmparatorluğu (MÖ 312–190), Anadolu’nun güney ve doğusunda etkili olmuş, Antakya gibi önemli şehirleri kurmuş ve çok kültürlü yapılarıyla bugünkü şehir mirasına katkı sağlamıştır. Roma İmparatorluğu (MÖ 27–MS 395) ise Anadolu’yu eyaletlere bölerek yollar, amfitiyatrolar, su kemerleri ve hukuk sistemleriyle bölgeyi dönüştürdü; bu miras Efes ve Aspendos gibi yerlerde hâlâ gözlemlenebilir.

    

    Tüm bu dönemlerde Türkler henüz Anadolu’ya yerleşmemiş olsa da, doğudan gelen kültürlerle ilk temaslar özellikle Roma’nın son dönemine doğru başlamış, sonraki Türk-İslam devletlerinin şehircilik, mimari ve kültürel anlayışlarında bu çok katmanlı mirasın etkileri hissedilmiştir. Ancak bu bilinen tarihtir. Bunun aksine Türklerin milattan önce Anadolu'da olduğuna dair kalıntılar da vardır. Buradaki imparatorluklardan bazılarından daha eskiye bazılarıyla ise yakın zamana tarihlenen Türk yaşam kalıntıları bulunmaktadır(Bkz:Kılıç,2018'TTK' veya  https://youtu.be/RlEB4oidmIQ?si=oJVofz1tCc4uOB5x). Eğer durum böyleyse zaten Anadolu tavında dövülmüş bölge insanı olan Türklerin bu toprağın asli unsuru olduğu rahatlıkla söylenebilir. Ancak ben konar-göçer olduğumuz ve Orta Asya steplerinde gezdiğimiz tarihi es geçmeyerek yazmak istiyorum. Her iki tarihin de doğru olma olasılığı çok yüksektir. Daha önceden Anadolu'ya yerleşmiş yerleşik Anadolu Türkleri vardır. Sonradan diğer göç dalgasıyla konar-göçer Türklerin de burada var olması aynı tarihi elekten iki farklı Türk unsurunun geçtiğine işaret eder. Bu daha da heyecan vericidir. Çünkü bu durumda Türkler konar-göçer hayatlarını bu bölgeye getirdiklerinde yabancı olmadıkları ancak yerleşmiş bir Türk kültürüyle kaynaşmış ya da ona rastlamış demektir. Amuderya'dan o zamanki Küçük Asya'ya gelen oğuz kitleleri elbette başka Türk kitlelerinin ardıllarıdır. Türklerin tarihi, Küçük Asya ve onun devamı olan Doğu Avrupa hatta İtalya kıyılarına domino taşı etkisiyle kalıcı olmuştur. Göçler, döngüsel bir şekilde yeni olaylarla(bazen kağan kavgaları bazen baskılar ile bazen hayvancılık gereği) sürekli yinelenmiştir. Bu göçlerin sonucunda Türkler hem popülasyon gücü hem de üstün savaş kabiliyetleri ile Küçük Asya'yı mesken tutmuştur. Ancak bu noktaya gelene kadar gerek yerleşmiş Anadolu Türkleri gerekse Amuderya'dan gelen oğuz kitleleri yukarda bahsedilen imparatorlukların kültürlerine ve kalıntılarına ayak basmıştır. Selçuklu Oğuzları ise halkanın hem üzerine basılan son boğumu olan hem de çağdaşı Doğu Roma (Bizans) ile doğrudan temastadır.

(Bizans imparatoru ve eşinin temsili giyim kuşamları)

                                                            (Trabzon'daki Ayasofya)

(İlhanlı tasvirleri içeren bir ipek kumaş)

(Kurân-ı Kerim) 

    Bir sonraki katmanımız gölgesinde olduğumuz  imparatorluklardır. Bunlar Anadolu’nun uzun tarihi boyunca birçok imparatorluk ve medeniyet iz bırakmıştır. Doğu Roma (Bizans) İmparatorluğu, Roma’nın doğu yarısının devamı olarak 395’ten 1453’e dek varlığını sürdürmüş, Anadolu’da Hristiyanlık, mimari (Ayasofya gibi), merkeziyetçi idare ve şehir planlaması gibi alanlarda derin etkiler bırakmıştır; Malazgirt (1071) sonrası Anadolu’yu büyük ölçüde kaybetse de İstanbul ve Batı Anadolu’da varlığını Osmanlı’ya dek sürdürmüş, Türklerle önce savaş, sonra kültürel temas yoluyla etkileşim kurmuştur. Trabzon Rum (Komnenos) İmparatorluğu 1204’te IV. Haçlı Seferi sonrası Bizans soyluları tarafından Karadeniz sahilinde kurulmuş, yerel derebeyliklerle ilişkiler kurarak 1461’e kadar varlığını sürdürmüş, Osmanlı fethiyle son bulmuş ve bugün bölgedeki bazı mimari ve folklorik öğelerde izleri görülebilir. İznik (Nicea) İmparatorluğu, Latinlerin İstanbul’u ele geçirmesinden sonra 1204–1261 arasında Batı Anadolu’da kurularak Bizans’ın devamı olmuş, Türklerle sınır komşuluğu nedeniyle zaman zaman çatışmış, 1261’de İstanbul’u geri alarak yeniden Bizans kimliğine kavuşmuştur. İlhanlılar (Moğollar) ise 1243 Kösedağ Savaşı sonrası Anadolu Selçuklularını kendilerine bağlamış, doğrudan imparatorluk kurmasalar da Anadolu’nun siyasi yapısını derinden etkilemişler, vergi sistemleri ve baskıcı yönetimleriyle beyliklerin doğmasına zemin hazırlamışlardır; bazı Türk beyleri İlhanlı idaresinde görev almış, bu da yerel hanedanların güçlenmesini sağlamıştır. Bu dönemin arka planında yer alan Emevi (661–750) ve Abbasi (750–1258) Halifelikleri, İslamiyet’in yayılması ve devletleşmesinde belirleyici olmuş; Emeviler döneminde Türklerle ilk karşılaşmalar savaşlar yoluyla yaşanırken, Abbasiler döneminde Türkler orduya alınmış ve hatta önemli komutanlıklar üstlenmiş, bu süreç Türklerin Müslümanlaşmasının da temelini atmıştır. Aynı şekilde İran merkezli Sâsânîler (224–651) ve onları takip eden Büveyhîler, Gazneliler ve Selçuklular gibi İslam etkisindeki İran medeniyetleri, hem Abbasi hilafetini etkileyerek hem de kültür, edebiyat ve saray teşkilatı açısından Türk-İslam devletlerine örnek olmuşlardır; bugün Anadolu'da görülen medrese, türbe, minare gibi mimari unsurların çoğu bu İran etkili sentezin yansımalarıdır. Tüm bu imparatorlukların bıraktığı miras, Anadolu'nun çok katmanlı kimliğini oluşturmuş, Selçuklu ve Osmanlı’ya kadar uzanan kültürel bir zemin hazırlamıştır.

    Görüldüğü gibi gölgesi kelimesine takılmamak gerekir. Çünkü Doğu Roma, Moğol İmparatorluğu (İlhanlılar),Trabzon Rum İmparatorluğu ve İznik İmparatorluğu Türklerin savaşarak, göçler ile popülasyonu çoğaltarak ya da kurumları içinde eriterek gölgelerin tamamının tepesine bayrak diktiği tarihi bir hâkikattir. Doğu Roma'ya ve İznik İmparatorluğuna karşı asker gücümüz üstün gelirken Trabzon Rumları her ne kadar Osmanlı döneminde bitse da o bölgenin Türkleşmesi daha erkendir. Bu bölgenin kontrolü bu sayede daha kolay olmuştur. Bir diğeri ise Moğol kurumlarının, insanlarının, kültürlerinin bizden etkilenerek Türk harsı içinde erimesidir.Burada İslam etkisi çok fazladır. Ancak bu İslam etkisi iki ayaklı bir etkidir. Bunlardan birisi Fars kültürü içindeki islam etkisi diğeri Arap kültürü içindeki islam etkisi. Türkler bu iki köklü medeniyetin unsurlarını kendine bağlayarak ustalıkla kullanmıştır. Bu diplomaside zaten askerlikte çok güçlü olan Türklerin işine yaramıştır.

                                                          (Bernard Lewis)

    Bu fırsat dünya tarihinde bir de Germenlerin karşısına çıkmıştır. Lewis'e(1995) göre İran kültürü, Araplara kendi kurumlarını dayatmış ve İslam kurumları Fars kültürü içinde pasif kalmıştır. Arapların İran bölgesini fethi iki medeniyet için de iyi olmamıştır. Ancak Türkler bu medeniyetlerin her ikisinin de gerçekleştiremediği sentezi Türk-İslam kültürü içinde eklemlemeyi ve başarılı olmayı bilmiştir. Yani Türkler Germenlerin Roma imparatorluğunun mirasına sahip çıkması ve onların kurumlarına dokunmamaya gayret etmesiyle paralel olarak İslam medeniyetinin kurumlarına aynı yaklaşımda bulunmuş ve bunda başarılı olmuştur. Araplardan İslam dinini, hukukunu, dil zenginliğini ve birçok ekonomik getirisi olabilecek tarım yöntemlerini alırken aynı zamanda bir bonus olarak İran kültürünü de içinde sindirmiştir. Bu kültürün içinde edebiyat çok önemli bir yerde durmaktadır. Hülasa Türkler, bütün bu imparatorlukların özünü soğurmuş ve kendi kültürünü bunun üzerine bina etmiştir.

    İşte bu arka plandan doğan devletin adı Osmanlı olmuştur. Yani kurduğumuz imparatorluk...

(Topkapı Sarayı'nda bazı renkler. Renkler, özümsenen kültürlerin bir izdüşümü olabilir mi? Türk mavisi, İslam Yeşili-Altını veya Bizans kırmızısı. Hepsi mimaride iç içe geçerken dilde ve hatta insanda benlik oluşturmuş diyebiliriz.)

    Osmanlı İmparatorluğu, 14. yüzyılda Türkler tarafından kurulduktan sonra hızla büyüyerek üç kıtaya yayılan çok uluslu bir imparatorluğa dönüştü ve bu çeşitliliği yönetmek için dini temelli "Millet Sistemi"ni benimsedi; bu sistemde halk, etnik değil dini kimliğe göre sınıflandırıldı ve her cemaat kendi lideri aracılığıyla iç işlerinde özerk bırakıldı. Osmanlı’nın temel taşı olan Müslüman topluluklar arasında Anadolu’dan gelen Türkler (devletin kurucusu ve yöneticisi), doğu bölgelerdeki Kürtler (özellikle Safevi sınırında tampon olarak), Araplar (1517'de Memlükler'in yıkılmasıyla Osmanlı'ya katılarak hilafetin devrine zemin hazırladılar), Balkanlar’daki Boşnaklar ve Arnavutlar (çoğunlukla Müslüman olup ordu ve bürokraside etkin oldular), Çerkezler ve Gürcüler (Kafkasya’dan göç ettirilip sınır güvenliğinde rol aldılar) yer alıyordu. Gayrimüslim topluluklar arasında Rumlar (1453’te İstanbul’un fethinden sonra Fener Rum Patrikhanesi aracılığıyla temsil edildiler), Ermeniler (1461'de Ermeni Patrikhanesi'nin kurulmasıyla cemaatleştiler), Yahudiler (1492'de İspanya’dan kovulup Osmanlı’ya sığındılar ve ticaret ile bilimde etkili oldular), Sırplar, Bulgarlar ve diğer Balkan toplulukları (genellikle Ortodoks kiliseleri üzerinden organize oldular) bulunuyordu. Bu milletlerin Osmanlı’ya katkısı yalnızca vergi veya iş gücüyle sınırlı değildi; örneğin devşirme sistemiyle gayrimüslim çocuklardan alınan eğitimli kadrolar, Yeniçeri ocağını ve saray bürokrasisini besledi. Türk milletinin diğer milletlerle olan teması sonucu Osmanlı kültürü sentezci bir yapıya kavuştu; mimaride Balkan taş işçiliğiyle Arap süslemeciliği birleşti, müzikte ve mutfakta Levanten, Arap ve İran etkileri harmanlandı. 19. yüzyıla kadar görece uyumlu süren bu çok kültürlü yapı, Fransız Devrimi'nin yaydığı milliyetçilik akımlarıyla sarsıldı; Sırp (1804) ve Yunan (1821) isyanları, millet sisteminin çözülüşünü başlattı. Türkler, bu çözülme sürecinde Osmanlı’nın temel siyasi ve askeri omurgasını koruyarak sonuna dek devleti ayakta tutmaya çalıştılar, ancak imparatorluk bu etnik çatışmalara ve dış müdahalelere direnemeyerek yıkıldı. Bugün Türkiye Cumhuriyeti’nin kültürel yapısında Osmanlı dönemindeki bu milletlerin izleri hâlen yaşamaktadır. İnsanında da yaşamaktadır. 

    İmparatorluk insanı tabiri, bahsedilen bu iç içe geçmiş imparatorlukların ve medeniyetlerin son demde (yani bugünkü Cumhuriyet Türklerinde) bir karaktere sahip olmasını ifade etmektedir. Anadolu'da kurulmuş tüm kültürlerin izini benliğinde taşıyarak renkli bir hüviyet sahibi olmuştur. Bu karaktere sahip insanların yuvası olan Anadolu, dünyanın özek konumunda olmalıdır. Coğrafyasına da ayrıca dikkat edilirse Türkiye çok fazla iklimi içinde barındırabilen bir yapıdadır. Çöle yakın güney, stepleriyle iç, Akdeniz havasıyla ege ve Akdeniz şeridi, mikroklima ve Balkan-Akdeniz-Karadeniz karışımı ile Marmara, soğuklarıyla doğu ve yağmurlarıyla kuzey bölgeleri vardır. İklimler, insanları karmakta ve zengin bir kültür havzası yaratmakta işlevseldir. Bu zemin imparatorluk insanı için çok elverişlidir. Ben bu kadar medeniyeti sindiren bir kimliğin ve toprağın hâkim olduğu bir dünyaya hiçbir etnisitenin itirazı olacağını sanmıyorum. Küresel bir dünya olacaksa madem bu dünyanın çekirdeğini insanımız ve topraklarımız oluşturmalı diye düşünüyorum. Dünyanın merkezi sinir sistemi, imparatorluk toprağı ve imparatorluk insanı bakiyesini bulundurmasından dolayı Türkiye ve Türk insanı olmak zorundadır.

Sonra belki ABD, Çin veya Rusya gibi üçüncü bir yol olarak Türkiye merkezli ismi mesela *Adil Devletler Birliği* olabilecek Macaristan,Doğu Avrupa, Ortadoğu,Azerbaycan,Kafkaslar,Orta Asya, Endonezya, Pakistan ve Malezya gibi ülkeleri de kapsayan geniş bir caydırıcı güç olabiliriz. Maximalist düşünmek bence en kötü senaryoda bile hayalci değilsek ülkemize bir şeyler katacaktır. Bu arzu ile yapay zekaya birkaç arma tasarlattım:

Bunlar bölgemizi merkeze alacak yeni bir uluslararası gücü simgeleyen Türkiye'nin kapsayıcı aramaları olabilir.